મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ

 મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ

 મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ એ ભગવાન શિવને સમર્પિત એક હિન્દુ મંદિર છે અને તે બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે; આ જ્યોતિર્લિંગોને ભગવાન શિવના અત્યંત પવિત્ર નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે. તે ભારતના મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યના પ્રાચીન શહેર ઉજ્જૈનમાં આવેલું છે. આ મંદિર પવિત્ર ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે સ્થિત છે. અહીંના મુખ્ય દેવતા, લિંગ સ્વરૂપે બિરાજમાન ભગવાન શિવ, 'સ્વયંભૂ' (પોતાની મેળે પ્રગટ થયેલા) માનવામાં આવે છે. અન્ય મૂર્તિઓ કે લિંગો કે જે વિધિવત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે અને જેમાં મંત્ર-શક્તિનો સંચાર કરવામાં આવે છે, તેનાથી વિપરીત, મહાકાલેશ્વર સ્વયં પોતાની અંદરથી જ શક્તિનો પ્રવાહ મેળવે છે.

મધ્ય પ્રદેશમાં બે જ્યોતિર્લિંગો આવેલા છે; બીજું જ્યોતિર્લિંગ, ઓંકારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ, મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગથી લગભગ ૧૪૦ કિમી દક્ષિણમાં સ્થિત છે.

મંદિરના મુખ્ય સ્થળો

મહાકાલ લોક કોરિડોર

સપ્ત પુરી

દ્વારકા: દ્વારકાધીશ મંદિર

ઉજ્જૈન: મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ

કાંચીપુરમ: કામાક્ષી અમ્મન મંદિર

મથુરા: શ્રી કૃષ્ણ જન્મભૂમિ

અયોધ્યા: રામ કી પૈડી

હરિદ્વાર: હર કી પૌડી

વારાણસી: દશાશ્વમેધ ઘાટ

મહાકાલેશ્વરની મૂર્તિ 'દક્ષિણામૂર્તિ' સ્વરૂપે છે, જેનો અર્થ છે કે તેનું મુખ દક્ષિણ દિશા તરફ છે.[1] આ એક વિશિષ્ટ વિશેષતા છે, જે તાંત્રિક 'શિવનેત્ર' પરંપરા સાથે જોડાયેલી છે. ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંથી માત્ર મહાકાલેશ્વરમાં જ આ વિશેષતા જોવા મળે છે. મહાકાલના ગર્ભગૃહની ઉપરના સ્તરે ઓંકારેશ્વર મહાદેવજીની મૂર્તિ સ્થાપિત છે. ગર્ભગૃહની પશ્ચિમ, ઉત્તર અને પૂર્વ દિશામાં અનુક્રમે ગણેશ, પાર્વતી અને કાર્તિકેયની મૂર્તિઓ સ્થાપિત છે. દક્ષિણ દિશામાં ભગવાન શિવના વાહન નંદીની મૂર્તિ છે. ત્રીજા માળે આવેલી નાગચંદ્રેશ્વરની મૂર્તિ માત્ર નાગ પંચમીના દિવસે જ દર્શન માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવે છે. આ મંદિર પાંચ સ્તરોનું બનેલું છે, જેમાંથી એક સ્તર જમીનની નીચે (ભોંયરામાં) આવેલું છે. આ મંદિર એક વિશાળ પ્રાંગણમાં આવેલું છે, જેની આસપાસ મજબૂત દીવાલો છે અને નજીકમાં એક સરોવર છે. મંદિરનું શિખર સુંદર શિલ્પકૃતિઓથી સુશોભિત છે. ભૂગર્ભ ગર્ભગૃહ તરફ જતો માર્ગ પિત્તળના દીવાઓથી પ્રકાશિત રહે છે. એવી માન્યતા છે કે અહીં દેવતાને અર્પણ કરવામાં આવેલો પ્રસાદ અન્ય મંદિરોથી વિપરીત, ફરીથી અર્પણ કરી શકાય છે.[2]

સમયના અધિષ્ઠાતા દેવ ભગવાન શિવ, તેમના સંપૂર્ણ વૈભવ સાથે, ઉજ્જૈન નગરમાં સદૈવ બિરાજમાન છે. મહાકાલેશ્વર મંદિરનું આકાશને આંબતું શિખર અને તેની ભવ્ય રચના, એક અદભૂત દ્રશ્ય ખડું કરે છે, જે ભક્તોના હૃદયમાં ગહન આદર અને શ્રદ્ધાની ભાવના જગાડે છે. આધુનિક જીવનની વ્યસ્તતાઓ વચ્ચે પણ, મહાકાલ અહીંના શહેર અને તેના લોકોના જીવન પર છવાયેલા છે અને પ્રાચીન હિન્દુ પરંપરાઓ સાથે એક અતૂટ કડી પૂરી પાડે છે.

મહાશિવરાત્રિના દિવસે મંદિરની નજીક એક વિશાળ મેળો ભરાય છે અને આખી રાત પૂજા-અર્ચના ચાલે છે.[3]

રામ મંદિરની પાછળના ભાગમાં, 'પાલખી દ્વાર'ની પાછળ પાર્વતીજીનું એક મંદિર છે, જેમને 'અવંતિકા દેવી' (ઉજ્જૈન નગરના દેવી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.[4]

મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ

મુખ્ય લેખ: જ્યોતિર્લિંગ § બાર અત્યંત પવિત્ર સ્થળો

મહાકાલેશ્વર મંદિરનું જ્યોતિર્લિંગ એ ભારતમાં આવેલા બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે, જેની પૂજા બાર અલગ-અલગ મંદિરોમાં કરવામાં આવે છે.

શિવ પુરાણ અનુસાર, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પર પોતાની સર્વોપરિતા સ્થાપિત કરવા માટે ભગવાન શિવ એક અગ્નિસ્તંભ અથવા 'જ્યોતિર્લિંગ' સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા.[5] જ્યોતિર્લિંગ એ પરમ, અખંડ વાસ્તવિકતા છે, જેમાંથી ભગવાન શિવ અંશતઃ પ્રગટ થાય છે. એવી માન્યતા છે કે જ્યોતિર્લિંગ ધરાવતા મંદિરો એવા સ્થાનો છે જ્યાં ભગવાન શિવ અગ્નિસ્તંભ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા.[6][7] બાર જ્યોતિર્લિંગ સ્થળોમાંથી દરેક સ્થળ ત્યાં બિરાજમાન દેવતાના નામથી ઓળખાય છે - જેમને ભગવાન શિવના જ અલગ-અલગ સ્વરૂપો માનવામાં આવે છે.[8] આ તમામ સ્થળોએ મુખ્ય પૂજ્ય સ્વરૂપ 'લિંગ' છે, જે આદિ અને અંત રહિત 'સ્તંભ'નું પ્રતીક છે અને ભગવાન શિવના અનંત સ્વરૂપને દર્શાવે છે.[8][9][10] શક્તિપીઠ તરીકે મહાકાલેશ્વર મંદિર

મુખ્ય લેખો: દક્ષ યજ્ઞ અને શક્તિપીઠો

શિવ દ્વારા સતી દેવીના પાર્થિવ દેહનું વહન

આ તીર્થસ્થળ ૧૮ 'મહા શક્તિપીઠો'માંનું એક ગણાય છે

શક્તિપીઠો એવાં પવિત્ર સ્થળો છે જ્યાં સતી દેવીના પાર્થિવ દેહના અંગો પડ્યા હોવાનું મનાય છે; જ્યારે ભગવાન શિવ સતીના દેહને લઈ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના શરીરના અંગો જે જે સ્થાનો પર પડ્યા, ત્યાં શક્તિનું પ્રાગટ્ય થયું. કુલ ૫૧ શક્તિપીઠોમાંથી પ્રત્યેકમાં શક્તિ અને કાલભૈરવનાં મંદિરો આવેલાં છે. એવું કહેવાય છે કે અહીં સતી દેવીનો ઉપરનો હોઠ પડ્યો હતો અને અહીં બિરાજમાન શક્તિ 'મહાકાલી' તરીકે ઓળખાય છે.

હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ

પુરાણો અનુસાર, ઉજ્જૈન નગર 'અવંતિકા' તરીકે ઓળખાતું હતું અને તે તેની સુંદરતા તથા ભક્તિના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પ્રખ્યાત હતું. આ એવાં મુખ્ય નગરોમાંનું એક હતું જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ પવિત્ર શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરવા જતા હતા. લોકવાયકા મુજબ, ઉજ્જૈનમાં ચંદ્રસેન નામનો એક રાજા રાજ્ય કરતો હતો, જે ભગવાન શિવનો અનન્ય ભક્ત હતો અને સતત તેમની આરાધનામાં લીન રહેતો હતો. એક દિવસ, શ્રીખર નામનો એક ખેડૂતપુત્ર રાજમહેલના પરિસરમાં ફરી રહ્યો હતો ત્યારે તેણે રાજાને શિવના નામનો જાપ કરતા સાંભળ્યા. તે તરત જ મંદિરે પહોંચી ગયો અને રાજાની સાથે પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો. જોકે, ત્યાંના રક્ષકોએ તેને બળજબરીથી ત્યાંથી હટાવી દીધો અને શહેરની બહાર ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે મોકલી દીધો. તે જ અરસામાં, ઉજ્જૈનના પ્રતિસ્પર્ધીઓ—જેમાં મુખ્યત્વે પાડોશી રાજ્યોના રાજા રિપુદમન અને રાજા સિંહાદિત્યનો સમાવેશ થતો હતો—તેમણે આ રાજ્ય પર આક્રમણ કરીને તેનો ખજાનો હસ્તગત કરવાનું નક્કી કર્યું. આ વાત જાણીને શ્રીખર પ્રાર્થનામાં લીન થઈ ગયો. આ સમાચાર વૃદ્ધિ નામના એક પુરોહિત સુધી પહોંચ્યા. આ જાણીને તેઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા અને પોતાના પુત્રોની આગ્રહભરી વિનંતીને માન આપીને તેમણે પણ પ્રાર્થના શરૂ કરી દીધી.

(વિકિપીડિયા પર આધારિત)